U fokusu - Bosna i Hercegovina

Da li Evropa, a sa njom i BiH, gubi bitku sa inflacijom

Inflacija se više ne doživljava kao prolazan talas koji dođe i nestane, već kao proces koji se postepeno ugrađuje u ekonomski sistem i mijenja način na koji tržišta formiraju cijene u dužem roku.

Na sve ovo upozorava i bivši broker sa Volstrita, a danas finansijski savjetnik Vladimir Đukanović, koji ističe da inflacija u Evropi i na prostoru Balkana više nije pitanje kratkoročnih šokova, te da je ona postala strukturno ukorijenjena, iznutra izjedajući i ono malo preostalog zdravog tkiva, poput galopirajućeg raka.

Prema njegovim riječima, ključni uzroci više se ne nalaze samo u energetskim udarima, već u dugogodišnjoj politici jeftinog novca, hronično niskim kamatnim stopama, prekomjernom zaduživanju država i postepenom gubitku konkurentnosti evropske industrije, što zajedno stvara inflaciju koja se više ne gasi, već se hronično ugrađuje u sistem.

U takvom makroekonomskom okruženju, energetska tržišta više ne reaguju ciklično, već strukturno pojačavaju postojeće pritiske. Cijena nafte se stabilizovala u rasponu od 100 do 110 dolara po barelu, dok sve više analiza ukazuje da bi taj nivo mogao postati nova dugoročna realnost, a ne privremeni vrh ciklusa.

Najnoviji podaci evropskih statističkih službi pokazuju da su cijene hrane u Evropskoj uniji i dalje pod snažnim inflatornim pritiskom, sa rastom koji u pojedinim kategorijama prelazi pet odsto na godišnjem nivou, što je najviši nivo u posljednjih nekoliko kvartala.

Istovremeno, Međunarodna agencija za energiju upozorava na globalni deficit ponude koji u vršnim periodima može dostići više miliona barela dnevno, dodatno pojačavajući rizik od novih cjenovnih šokova.

U tom raskoraku između ponude i tražnje, inflacija prestaje da bude ekonomski šum i postaje sistemska karakteristika. Ona se više ne pojavljuje u talasima koji se povlače, već se zadržava i oblikuje ponašanje tržišta, očekivanja potrošača i dugoročne ekonomske odluke.

Sve većći pritisci

Prema najnovijim podacima Evrostata, cijene goriva u Evropskoj uniji u aprilu 2026. godine porasle su za 20,8 odsto na godišnjem nivou, dok je dizel skuplji čak 33,7 odsto u odnosu na isti period prethodne godine. Ono što posebno zabrinjava jeste ubrzanje trenda, jer je samo mjesec ranije rast bio gotovo upola niži, što ukazuje da se inflatorni pritisci ponovo intenziviraju umjesto da se gase.

U pojedinim evropskim državama poskupljenja goriva poprimaju još izraženiji karakter: Luksemburg bilježi rast od 33,8 odsto, Francuska i Švedska 29,3 odsto, Letonija 28,1 odsto, a Bugarska 27,8 odsto. Cijene dizela najčešće se kreću između 1,86 i 1,94 evra po litru, dok u Holandiji prelaze 2,30 evra, a u skandinavskim državama u pojedinim slučajevima dosežu i više od 2,40 evra po litru. Kada se ove vrijednosti konvertuju u marke, jasno je da se u dijelu Evropske unije gorivo već kreće na nivou od oko 4,50 KM po litru, čime energija ponovo postaje jedan od ključnih faktora životnog standarda. U BiH dizel se u prosjeku prodaje oko 3,20 maraka po litru, ali u realnim ekonomskim uslovima razlika se relativizuje zbog nižih plata, veće osjetljivosti potrošača i zavisnosti od uvoza energenata.

Crno zlato, crne prognoze

Ključna promjena u odnosu na prethodne cikluse nije samo u visini cijene nafte, već u njenoj stabilnosti na povišenom nivou. Brent nafta se nakon kratkotrajnih oscilacija ponovo učvrstila oko stotinjak dolara po barelu, dok se u analitičkim projekcijama sve češće razmatra scenario dugotrajnog zadržavanja na tom nivou.

Dodatni rizik dolazi iz geopolitičkih tenzija na Bliskom istoku i poremećaja u strateškim pravcima snabdijevanja, uključujući Ormuski moreuz. Ono što ovu krizu ipak razlikuje od ranijih jeste činjenica da se ne radi o kratkoročnom šoku, već o kombinaciji više strukturnih faktora. Sve češće se pojavljuju procjene da bi nafta mogla ostati oko 100 dolara tokom više godina, uz mogućnost kretanja i do 120–150 dolara u slučaju novih globalnih poremećaja.

Nova normalnost

Inflacija u evrozoni u 2026. godini kretala se oko tri odsto, što je iznad ciljanog nivoa Evropske centralne banke. Energija bilježi rast od oko 10 do 11 odsto, hrana i alkohol oko 2,5 odsto, usluge oko tri odsto, dok industrijska roba ostaje relativno stabilna ispod jedan odsto.

Ekonomisti sve češće koriste termin "ljepljiva inflacija", kojim se opisuje situacija u kojoj cijene, nakon što jednom porastu, ne pokazuju tendenciju povratka na prethodne nivoe. Evropa se tako postepeno udaljava od modela niske i stabilne inflacije i ulazi u period u kojem su inflatorni talasi učestaliji, a ekonomska predvidljivost smanjena.

Šta će biti sa cenama hrane

BiH u ovom procesu predstavlja ekonomiju koja ne apsorbuje, već pojačava globalne šokove. Inflacija koja se u posljednjim godinama kreće oko šest odsto i gotovo je dvostruko viša od prosjeka evrozone.

Ključni problem je potpuna zavisnost od uvoza goriva i velikog dijela osnovnih potrepština, što znači da se svaki globalni rast cijene nafte gotovo trenutno prenosi na domaće cijene.

Posebno je opasan rast cijene dizela, jer direktno utiče na transport, poljoprivredu, građevinarstvo i distribuciju hrane. U praksi, skuplje gorivo u BiH vrlo brzo znači i skuplju hranu, veće cijene usluga i novi talas inflacije. Međutim, problem hrane u Evropi i regionu više nije samo pitanje energije i transporta.

Poremećaji u lancima snabdijevanja, klimatski rizici i sve veći troškovi proizvodnje u poljoprivredi postepeno utiču na to da se cijene osnovnih namirnica stabilizuju na višem nivou nego u prethodnoj deceniji.

Istovremeno, pojedine kategorije hrane, naročito meso, mliječni proizvodi i žitarice, sve češće bilježe dugotrajne periode umjerenog, ali upornog rasta, bez jasnih znakova povratka na ranije nivoe. To stvara situaciju u kojoj potrošači ne doživljavaju nagle šokove, ali gube kupovnu moć kroz "tihu inflaciju" koja se širi tokom vremena.

Ukoliko se energetski troškovi zadrže na povišenim nivoima, cijene hrane u Evropi i BiH mogu ući u fazu dugotrajne stabilizacije na višem nivou To bi značilo da hrana više ne prati ciklus "poskupi - pa pojeftini", već postepeno ulazi u režim trajno viših cijena.

Izuzetak postaje pravilo

Globalizacija gubi efekat smanjenja troškova, dok energetska tranzicija kratkoročno povećava troškove prilagođavanja. Evropska centralna banka može uticati na potražnju, ali ne i na globalne cijene energije, što značajno ograničava njen domet. Svi ključni pokazatelji - nafta iznad 100 dolara, rast goriva i stabilna inflacija oko tri odsto,  ukazuju da više ne govorimo o ciklusu, već o novom ekonomskom režimu.

Evropa ulazi u period sporijeg rasta i viših troškova života, dok BiH osjeća još jači pritisak. Ključno pitanje, prema riječima Đukanovića, više nije da li će se inflacija vratiti na stare nivoe, već kako će se ekonomije prilagoditi trajno višem cjenovnom režimu koji se već formira kao nova normalnost.

Nema povratka na staro

U Evropskoj uniji, prema procjenama i analizama životnog standarda, više od 10 odsto domaćinstava i dalje izdvaja preko 40 odsto ukupnog raspoloživog prihoda samo na energiju i hranu. Takav odnos troškova ne znači samo pojačan pritisak na kućne budžete, već ukazuje na sve izraženije promjene unutar evropske ekonomije, u kojoj osnovne životne potrebe sve više postaju dominantna stavka u potrošnji, direktno utičući na pad kupovne moći srednje klase. Ekonomisti smatraju da se cijene nakon rasta u pravilu više ne vraćaju na prethodne nivoe, već se formira nova polazna tačka, pri čemu inflacija postaje ugrađena u ekonomska očekivanja i ponašanje potrošača i tržišta.